페르시아어 색채어의 문화언어학적 분석

다국어 초록 (Multilingual Abstract)

پژوهش حاضر با هدف شناسایی روند کاربرد رنگ‌واژه‌ها- استخراج شده از پیکره زبان فارسی- به روش تحلیل کمّی انجام شده‌است. همچنین، الگوهای مفهوم‌سازی این رنگ‌واژه‌ها از دیدگاه زبان‌شناسی فرهنگی مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
در این مطالعه، رنگ‌واژه‌های پایه در زبان فارسی همان‌طورکه توسط عموزاده و همکاران (۲۰۱۲) و مشهدی و همکاران (۲۰۱۳) ارائه شده است، براساس برلین و کای (۱۹۶۹) دسته‌بندی می‌شوند و هفت رنگ‌واژه‌ برای پنج رنگ تعیین می‌شوند: سفید، مشکی، سیاه، سرخ، قرمز، سبز و زرد.
با توجه به اهمیت انجام مطالعات زبانی بر پایه داده‌های واقعی نوشتاری یا گفتاری، رنگ‌واژه‌های پایه در زبان فارسی که برای این پژوهش انتخاب و بررسی شده‌اند، از چهار نوع پیکره فارسی متشکل از داده‌های نوشتاری و گفتاری به دست آمده‌اند. در مجموع، ۱۱۱۲ نمونه شامل رنگ‌واژه‌های پایه فارسی از پیکره متنی میراث، پیکره همشهری، پیکره صدای آمریکا و پیکره کنایه میراث استخراج شده‌اند که درکل برگرفته از ۷,۵۰۴,۹۱۴ متن است. این نمونه‌ها به عنوان موضوع تحلیل درنظر گرفته شده‌اند.
نمونه‌های انتخابی بر اساس دو دیدگاه تحلیل پیکره‌ای و تحلیل مفهوم‌سازی درزمانی و همزمانی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. در ابتدا، بررسی کمّی برای اندازه‌گیری ویژگی‌های توزیعی رنگ‌واژه‌های فارسی انجام شده‌است. این بخش شامل توزیع آماری کاربرد صرفی، توزیع آماری کاربرد معنایی و فراوانی واژه‌های مرکب با استفاده از فراوانی توکن و فراوانی نوع است. در مرحله دوم، ‌رنگ‌واژه‌های پایه فارسی از دیدگاه زبان‌شناسی فرهنگی مطالعه و بررسی شده‌اند و تمرکز بر تعامل پیچیده‌ بین شناخت فرهنگی و شناخت جهانی در بیان رنگ‌واژه‌های پایه قرار گرفته‌است.
تحلیل صرفی نشان می‌دهد زبان فارسی در ساخت واژه‌های مرکب، به ویژه در تولید اسم‌های مرکب رایج و اسامی مشخص بسیار زایاست. درحوزه کارکردهای اصلی صفت‌ که شامل نقش وصفی و نقش اسنادی است، کارکرد وصفی نسبت به کارکرد اسنادی بیشتر دیده می‌شود.
علاوه بر این، یکی از ویژگی‌های زبان فارسی این است که صفت‌ در این زبان به عنوان اسم‌ نیز به کار می‌رود و به نظر می‌رسد برای کاربرد رنگ‌واژه‌ها به صورت استعاری در این مقوله تمایل قابل‌توجهی وجود دارد. به عبارت دیگر، در زبان فارسی فراوانی استفاده از صفت در نقش اسمی نسبت به نقش اسنادی بالاتر است و نقش اسمی در مقایسه با نقش اسنادی کاربرد بیشتری را نشان می‌دهد.
تحلیل معنایی رنگ‌واژه‌ها با استفاده از تحلیل فراوانی توکن و فراوانی نوع برای معنای اصلی و معنای گسترش‌یافته آنها نیز نشان می‌دهد که معنای گسترش‌یافته بیشتر از معنای اصلی به کار می‌رود. به‌علاوه، در کاربرد رنگ‌واژه‌ها در معنای گسترش‌یافته، استفاده تکراری از همان واژه درصدبالایی را دارد.
تنوع گسترش‌ معنایی در رنگ‌واژه‌های زبان فارسی نه تنها فرایندهای شناختی جهانشمول را بیان می‌کند، بلکه ویژگی‌های خاص فرهنگی موجود در فرهنگ فارسی را نیز نمایان می‌کند. با توجه به مثال‌های مختلف به نظر می‌رسد شناخت فرهنگی که به طرز چشمگیری در رنگ‌واژه‌های پایه زبان فارسی بروز می‌کند، تحت تأثیر شرایط اجتماعی و ویژگی‌های مذهبی ایران مانند گرایش به اسلام و دین زرتشت، و همچنین تفاوت‌ الگوهای معاصر در کاربرد واژه بر اساس ریشه‌شناسی رنگ‌واژه‌هاست.
از جنبه‌های صرفی، در میان رنگ‌واژه‌های پایه «سبز» بیشترین نقش و کاربرد را در ساخت واژه‌های مرکب دارد. از دیدگاه معنایی، تحلیل فراوانی نوع برای «سیاه» و «سبز» نشان می‌دهد که برای این واژه‌ها عبارت‌هایی مرتبط با معانی گسترش‌یافته شکل گرفته‌اند. اضافه بر این، از طریق تحلیل فراوانی توکن، مشاهده می‌شود که کاربرد معانی گسترش‌یافته «سیاه» و «سبز» نسبت به کل پیکره رنگ‌واژه‌ها، بخش قابل‌توجهی را به خود اختصاص می‌دهد. این روند و گرایش را می‌توان با تکیه بر شناخت فرهنگی که از اسلام نشأت می‌گیرد، توجیه کرد.
علاوه بر این، تحلیل استعاره و مجاز نشان می‌دهد که شناخت جهانی و شناخت فرهنگی می‌توانند به صورت جداگانه یا همزمان در یک عبارت به کار بروند و بر روند گسترش معنایی تأثیر بگذارند. همچنین، تحلیل مجاز مشخص می‌کند که زبان فارسی در حوزه رنگ عبارات کنایی برجسته‌ای را درباره مقوله‌هایی مانند گروه‌ها یا فضاها نمایان می‌کند.
این تحقیق نشان می‌دهد که هر دو فرایند شناخت جهانی و شناخت فرهنگی در شکل‌گیری گسترش معنایی رنگ‌واژه‌ها در زبان فارسی نقش دارند.
تاکنون تحقیقات چندان گسترده‌ای درباره رنگ‌واژه‌های فارسی از دیدگاه فرهنگی-زبانشناختی انجام نشده است. پژوهش حاضر بر اساس داده‌های پیکره‌ای به تجزیه و تحلیل کمّی الگوهای استفاده عملی از رنگ‌واژه‌های زبان فارسی پرداخته و سعی کرده است یک تصویر کلی و واقع‌گرایانه از کاربرد این واژه‌ها ارائه ‌دهد. در ضمن، با مطالعه تعامل پیچیده بین مفهوم‌سازی فرهنگی و مفهوم‌سازی شناختی که در رنگ‌واژه‌های پایه زبان فارسی وجود دارد، رابطه بین فرهنگ و پیشینه اجتماعی را نیز بررسی کرده است. بنابراین، نتایج حاصل از این مطالعه در آموزش به فارسی‌آموزان و ارائه روش‌های آموزشی که زبان و فرهنگ را در برمی‌گیرند، حائز اهمیت است و می‌تواند فرآیند یادگیری آنان را بهبود بخشد.
تحقیق حاضر می‌تواند به مطالعات در زمینه جهانی بودن و نسبیت رنگ‌واژه‌ها از طریق تحقیقات تطبیقی بر روی زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف نیز کمک کند. همچنین، انتظار می‌رود که این مطالعه به عنوان یک مطالعه اساسی، در گسترش دامنه تحقیقات واژگان مرتبط با رنگ‌واژه‌های زبان فارسی در آینده نیز مفید باشد.

다국어 초록 (Multilingual Abstract)

This study uses a quantified analysis to identify how vocabulary extracted from a corpus of Persian color terms are actually used while also analyzing the conceptualization patterns of these terms from a Cultural Linguistics perspective.
In this study, Persian basic color terms are classified according to Berlin & Kay (1969) as presented by Amouzadeh et al. (2012) and Mashhady et al. (2013), who defined seven color terms for five colors: sefid (WHITE), meški (BLACK), siyāh (BLACK), sorx (RED), qermez (RED), sabz (GREEN), and zard (YELLOW).
The Persian basic color term samples analyzed in this study were extracted from four types of Persian corpora consisting of written and spoken data, as analyzing language grounded in actual written or spoken data is paramount. A total of 1,112 examples containing Persian basic color terms were extracted from the Miras Text corpus, Hamshahri corpus, VOA Farsi corpus, and Miras Irony corpus, for a total of 7,504,914 texts. The examples were analyzed from two perspectives by combining corpus-based analysis and diachronic and synchronic conceptualization analysis. First, quantitative statistical analysis was conducted to quantify the distribution characteristics of Persian color terms. This included analyzing morphological utilization statistical distribution, semantic utilization statistical distribution, and compound word frequency using token frequency and type frequency. Secondly, the examples of Persian basic color terms were analyzed from a Cultural Linguistics perspective, focusing on the complex interplay of cultural cognition and universal cognition in the expressions of basic color terms.
From the perspective of morphological statistical analysis, it was observed that Persian exhibits a high productivity in forming compound words, particularly in generating common compound nouns and proper nouns. For the basic functions of adjectives, which include modification and predication, the function of modification was found to be more frequent than predication. Additionally, in Persian, adjectives can also function as nouns, and there is a noticeable tendency for color terms to be utilized metaphorically in terms of categories; therefore, the frequency of nominal utilization appeared to be higher than predication.
From the perspective of semantic statistical analysis, analyzing the token frequency and type frequency of the basic meaning and extended meaning of color terms revealed that the extended meaning was more frequently utilized than the basic meaning. Furthermore, when color terms were used in their extended meaning, there was a high proportion of repeated usage of the same word.
The diverse semantic extensions of Persian color terms reflected not only universal cognitive processes but also specific cultural characteristics of Persian culture. Through various examples, the cultural cognition that prominently appears in Persian basic color terms was found to be influenced by Iran's religious and social characteristics such as Islam and Zoroastrianism, as well as the differences in contemporary usage patterns based on the etymology of color terms.
From a morphological aspect, sabz exhibited the highest productivity in forming compound words among the basic color terms. From a semantic perspective, the type frequency analysis for siyāh and sabz indicated the development of expressions related to their extended meanings. Furthermore, through token frequency analysis, it was observed that the usage proportion of the extended meanings of siyāh and sabz accounted for a significant portion of the entire color term corpus. This tendency can be explained by the cultural cognition rooted in Islam.
In addition, through metaphor and metonymy analysis it was derived that universal cognition and cultural cognition can operate individually or simultaneously within the same expression, influencing the process of semantic extension. Also, through metonymy analysis, it was revealed that Persian exhibits prominent color metonymic expressions related to categories such as groups or spaces. These analyses suggest that both universal cognitive processes and cultural cognition play a role in shaping the semantic extensions of Persian color terms.
Current research on Persian color terms from a Cultural Linguistics perspective is not extensive. This study quantitatively analyzes the practical usage patterns of Persian color terms based on corpus data, providing an objective overview of their usage. It also explores the relationship between culture and social background by analyzing the complex interaction between cultural conceptualization and cognitive conceptualization observed in examples of Persian basic color terms. Furthermore, it can contribute to the study of the universality and relativity of color terms through comparative research on different languages and cultures, and is expected to serve as a foundational study that can be helpful in expanding the scope of vocabulary research related to Persian color terms in the future. Therefore, this study is significant for offering teaching methods that combine language and culture to Persian learners, thereby enhancing the efficiency of their learning process.

국문 초록 (Abstract)

본 연구는 페르시아어의 기본 색채어를 코퍼스에서 추출한 용례의 정량화된 분석을 통해 이 어휘들이 실제 사용되는 경향성을 파악하는 한편, 용례에서 나타난 색채어들의 개념화 양상을 문화언어학적 관점에서 분석하는 것을 목적으로 한다.
본 연구에서는 Berlin & Kay(1969)에 따라 페르시아어 기본 색채어를 분류한 Amouzadeh et al. (2012), Mashhady et al.(2013)을 받아들여, 5가지 색채에 대한 7가지 색채어 – sefid (WHITE), meški(BLACK), siyāh(BLACK), sorx(RED), qermez(RED), sabz(GREEN), zard(YELLOW)-를 페르시아어의 기본 색채어로 정의한다.
본 연구에서 분석 대상으로 사용한 페르시아어의 기본 색채어의 용례는 언어분석은 실제 작성되거나 발화되는 데이터에 기초하여 수행되는 것이 중요하다는 점에 근거하여 문어와 구어로 구성된 네 종류의 페르시아어 코퍼스에서 추출하였다. 총 Miras Text코퍼스, Hamshahri코퍼스, VOA Farsi코퍼스, Miras Irony코퍼스의 총 7,504,914개의 텍스트를 기반으로 페르시아어 기본 색채어어가 포함된 용례 1,112개를 추출하였고, 이를 분석 대상으로 삼았다.
추출된 용례는 코퍼스 기반 분석과 공시 및 통시적 개념화 분석 방법을 결합하여 두 가지 관점에서 분석하였다. 첫째, 정량적 통계 분석을 실시하여 형태 활용 통계 분포, 의미 활용 통계 분포, 합성어 빈도를 토큰 빈도(Token Frequency)와 타입 빈도(Type Frequency)로 분석하여 페르시아어 색채어 분포 특성을 계량화하여 명시적으로 제시하였다. 둘째, 페르시아어 기본 색채어의 용례를 문화언어학적의 복잡적응계적 관점에 입각하여 기본 색채어의 표현들에 대하여 문화적 인지와 보편적 인지의 작용 양상을 분석하였다.
형태적 통계 분석의 관점에서 페르시아어는 합성어로의 생산성이 높으며, 그 중에서도 일반 합성명사와 고유명사를 생성하는 비율이 높다는 점이 확인되었다. 형용사의 기본 기능인 수식과 서술에서는 수식의 기능이 서술에 비해 더 빈번히 사용되었다. 또한, 페르시아어는 형용사가 명사의 기능은 함께 할 수 있다는 특성과, 범주에 대한 색채어 활용 환유의 경향성이 두드러진다는 특성으로 인해 서술보다 명사적 활용의 빈도가 높게 나타났다.
의미적 통계 분석의 관점에서, 색채어의 기본의미와 확장의미의 토큰 빈도, 타입 빈도를 분석한 결과, 기본의미보다 확장의미로 더 빈번히 활용되었으며, 확장의미로 사용되는 경우에는 같은 단어의 반복 활용 비율이 높았다.
페르시아어 색채어의 다양한 의미적 확장은 보편적 인지 과정은 물론 페르시아 문화적 특징이 반영되었다. 다양한 용례를 통해 페르시아어 기본 색채어에 두드러지게 나타나는 문화적 인지가 이슬람, 조로아스터와 같은 이란의 종교, 사회적 특성, 색채어의 어원에 따른 현대 사용 양상의 차이에 기인하고 있었다. 형태적 측면에서 sabz는 합성어 생산성이 가장 높은 기본 색채어이며, 의미적 측면에서 siyāh와 sabz의 타입 빈도를 통하여 이 두 어휘의 경우 확장 의미에 관한 표현이 발달했음을 분석하였다. 또한, siyāh와 sabz의 확장 의미 사용 비율이 전체 색채어 중 상당한 부분을 차지한다는 사실을 토큰 빈도를 통하여 파악하였는데, 이러한 경향성은 이슬람이라는 문화적 인지에 근거하는 것으로 설명할 수 있다.
또한 은유 및 은환유 분석을 통해 보편적 인지와 문화적 인지가 개별적으로 작용하거나, 동일한 표현에서 동시에 작용하여 의미 확장에 영향을 줄 수 있다는 사실을 도출하였으며, 환유 분석을 통해 페르시아어에서는 집단이나 공간과 같은 범주에 대한 색채적 환유 표현 양상이 두드러진다는 것을 밝혔다.
본 연구는 문화언어학적 관점의 페르시아어 색채어에 대한 연구가 활발하지 않은 상황에서 수행된 연구이다. 코퍼스 자료에 근거한 실질적인 페르시아어 색채어의 활용 양상을 정량적으로 분석하여 객관적인 사용 현황을 제시했고, 페르시아어 기본 색채어의 용례에 나타난 문화적 개념화와 인지적 개념화의 복합적 상호작용 양상 분석을 기반으로 문화와 사회적 배경 간의 관련성을 탐구하였다는 점에서 그 의의가 있다. 또한, 다른 언어나 문화에 대한 비교 연구를 통해 색채어의 보편성과 상대성을 연구하는 데 기여할 수 있을 것이며, 향후 페르시아어 색채어 관련 어휘 연구 범위 확장시에 토대 연구로서 도움이 될 것으로 전망한다. 이는 교육적 측면에서 페르시아어 학습자들에게 언어와 문화의 결합을 통한 교수법을 제공하여 학습의 효율성을 높이는 데에 유용히 사용될 수 있을 것이다.

목차 (Table of Contents)

• 1장 서론 1
• 1.1 연구목적 및 필요성 1
• 1.2 선행 연구 5
• 1.3 논문의 구성 10
• 2장 이론적 배경 11
• 2.1 기본 색채어 이론 11
• 2.2 문화언어학 18
• 2.2.1. 문화언어학의 기본 배경 18
• 2.2.2. 문화적 인지 20
• 2.2.3. 문화적 개념화의 분석 도구 22
• 2.2.4. 문화언어학의 연구 방법 30
• 3장 분석대상 및 방법 34
• 3.1 용례 추출 대상 34
• 3.2 코퍼스 선정 36
• 3.3 분석방법 38
• 4장 색채어 분석 41
• 4.1 سفید (sefid, white) 41
• 4.1.1. 형태 및 의미 구분 41
• 4.1.2. 의미 확장 양상(sefid) 43
• 4.2 سیاه / مشکی (meški, siyāh; black) 53
• 4.2.1. 형태 및 의미 구분 54
• 4.2.2. 의미 확장 양상(meški) 57
• 4.2.3. 의미 확장 양상(siyāh) 58
• 4.3 سرخ / قرمز (sorx, qermez; red) 70
• 4.3.1. 형태 및 의미 구분 71
• 4.3.2. 의미 확장 양상(sorx) 74
• 4.3.3. 의미 확장 양상(qermez) 79
• 4.4 سبز (sabz; green) 86
• 4.4.1. 형태 및 의미 구분 86
• 4.4.2. 의미 확장 양상(sabz) 88
• 4.5 زرد (zard; yellow) 105
• 4.5.1. 형태 및 의미 구분 105
• 4.5.2. 의미 확장 양상(zard) 107
• 5장 결론 115
• 참고문헌 128
• Abstract 139
• چکیده 143