이주노동자의 여가생활과 그 제약 요인 : 경기도 도시 지역의 베트남이주노동자를 중심으로

다국어 초록 (Multilingual Abstract)

The current Korean society is facing a multi-cultural situation by various ethnicity , culture, religion, and social status. Accordingly, a variety of constituting factors are at the core of multi-cultural discourse such as migrant workers, international marriage immigrant women, and also multi-cultural family. Amidst these factors, issues concerning migrant workers focusing on human rights, employment, and labor rights are rapidly becoming a social problem around working places. However, one of their most important fields in daily lives which is leisure is left behind the blind spot.

Today, the migrant workers in Korea are experiencing various restrictive factors when doing leisure activities because of various social and economical constraints, despite the situation which leisure is considered as basic rights for everyone, regardless of ethnicity, culture, social status, and jobs. Migrant workers as a member of the Korean society have the rights to be provided with the opportunity to improve their egos, promote work motivations, and fulfill their position as the player of this society through sound leisure activities.

Starting from these issues, this study focused on their leisure life and leisure constraints of Vietnamese migrant workers who account for the big share among migrant workers living in Korea. So, I analyzed 4 leisure activities which they prefer including social relationship activities, sports, using mass media, and outdoors activities, along with features which can be shown through their leisure activities and factors which react as constraint for these activities. The followings are the analyzed results.

First, the leisure activities of Vietnamese migrant workers show close relationship with their social status. It was found that their leisure activities were mostly related to low-cost and popular activities. This reflects the situation which they are limited to physical resources, under peripheral conditions as socially alienated status and labor market.

Second, along with connecting networks, the social capital plays an important role in Vietnamese migrant worker's leisure life. Apart from using mass media, most leisure activities were enjoyed focused and continued by connecting networks. Among these, self-helping communities and migrant workers's native country communities which formed by hobbies and friendship·solidarity act as propulsion for their leisure life.

Third, in terms of leisure activities for Vietnamese migrant workers, they both preferred leisure patterns which show their national identity, along with mixed features by absorbing Korean culture during their stay in Korea.

Finally, forth, demographical and sociological variables controlled participation, frequency, and participating forms of leisure activities of Vietnamese migrant workers. Also, influences of those variables showed different influence according to each pattern.

As a result of the limitations for leisure activities, the most frequently experienced constraints which Vietnamese migrant workers faced were structural factors, such as lack of time, economic conditions, language barrier and information access, the difference of leisure culture, and ideological·value factors on leisure. Based on these factors, 4 kinds of vitalizing measures are needed to provide their leisure activities in the nearest future, including governmental systems and policies, the role of localities, enhanced consciousness on multi-culture, and social tolerance.

다국어 초록 (Multilingual Abstract)

Hàn Quốc hiện đang trở thành một xã hội đa văn hóa với sự tồn tại song song của rất nhiều nền văn hóa, chủng tộc, tôn giáo. Theo đó, người lao động nước ngoài, phụ nữ kết hôn quốc tế, gia đình đa văn hóa đang trở thành tâm điểm của những nghiên cứu về chủ đề xã hội đa văn hóa. Cùng với xu hướng này, những nghiên cứu về người lao động nước ngoài gắn với các mảng như nhân quyền, quyền lao động, vấn đề tuyển việc v…v đang được nhìn nhận như những vấn đề xã hội cấp bách. Trong khi đó một mảng rất quan trọng trong cuộc sống sinh hoạt của họ là hoạt động giải trí lại bị quên lãng và gần như chưa được đề cập tới.

Ngày nay trong xã hội Hàn Quốc, sinh hoạt giải trí được coi như một quyền lợi cơ bản của con người bất kể người đó thuộc nền văn hóa, chủng tộc, tầng lớp hay nghề nghiệp nào. Thế nhưng sinh hoạt giải trí của người lao động nước ngoài lại đang gặp rất nhiều khó khăn do điều kiện hạn chế về kinh tế xã hội văn hóa. Là một phần cấu thành của xã hội, người lao động nước ngoài có quyền được sinh hoạt giải trí và được đảm bảo cơ hội tham gia các hoạt động văn hóa giải trí lành mạnh, qua đó góp phần củng cố sự tự tin, nâng cao tinh thần lao động và hòa nhập xã hội hơn.

Xuất phát từ thực tế trên, bài luận văn này lấy trọng tâm là nghiên cứu cuộc sống sinh hoạt giải trí cũng như những nhân tố hạn chế tác động đến hoạt động này của người lao động Việt Nam tại Hàn Quốc. Cụ thể, tác giả đã lựa chọn 4 loại hình giải trí mà người lao động Việt Nam tham gia nhiều là hoạt động giao lưu, thể thao, hoạt động sử dụng các phương tiện điện tử truyền thông và hoạt động ngoài trời để phân tích. Sau đó tác giả chọn lọc ra những đặc trưng cũng như những yếu tố hạn chế tác động đến các hoạt động đó. Kết quả phân tích như sau.

Thứ nhất, có thể thấy hoạt động giải trí của người lao động Việt Nam tại Hàn Quốc có liên quan mật thiết đến vị trí xã hội của họ. Đa phần những hoạt động giải trí của họ đều ít tốn phí và mang tính đại chúng dễ tiếp cận. Điều này cho thấy họ là tầng lớp thấp trong xã hội và chịu nhiều thiệt thòi về mặt vật chất.

Thứ hai, tư bản xã hội mà điển hình là mạng quan hệ xã hội có ảnh hưởng to lớn tới đa số các hoạt động giải trí của người lao động Việt Nam. Ngoại trừ hoạt động sử dụng phương tiện điện tử thì các hoạt động còn lại đều được duy trì dựa trên mạng quan hệ xã hội. Đặc biệt các tổ chức như hội cộng đồng người Việt hay các nhóm hội họp thường kỳ có vai trò rất quan trọng đối với các hoạt động này.

Thứ ba, các hoạt động giải trí của người lao động Việt Nam tại Hàn Quốc thể hiện tính phức hợp, có sự pha trộn giữa các hoạt động mang tính truyền thống dân tộc với các hoạt động mang tính ngoại lai do hấp thụ ảnh hưởng từ văn hóa Hàn Quốc.

Thứ tư, các biến số nhân khẩu học và các biến số xã hội học tác động đến việc có hay không tham gia, tần suất tham gia, các loại hình tham gia của người lao động Việt Nam. Tác động của các biến số này thể hiện khác nhau trên từng loại hình hoạt động.

Kết quả điều tra về các yếu tố hạn chế cho thấy, các yếu tố ảnh hưởng đến sinh hoạt giải trí của người lao động Việt Nam tại Hàn Quốc chủ yếu là những yếu tố mang tính cấu trúc như thiếu thời gian, hạn chế về điều kiện kinh tế, bất đồng ngôn ngữ, hạn chế trong việc tiếp cận thông tin, khác biệt về văn hóa giải trí. Ngoài ra các yếu tố thuộc về giá trị quan hay quan niệm cũng ảnh hưởng không nhỏ đến các hoạt động trên. Với kết quả này, tác giả muốn đề xuất bốn phương án nhằm đảm bảo quyền được sinh hoạt giải trí của người lao động Việt Nam tại Hàn Quốc. Đó là chính sách của chính phủ, vai trò của các cơ quan đoàn thể địa phương, ý thức về xã hội đa văn hóa của người dân và sự dung hòa của xã hội.

국문 초록 (Abstract)

현재 한국사회는 점점 다양하게 분화되는 인종, 문화, 종교, 신분 등으로 인해 다원화적인 상황에 직면하고 있다. 이에 따라 이주노동자, 결혼이주여성과 더불어 다문화가정 등의 다양한 구성요소들이 다문화 담론의 중심에 있다. 이 가운데 이주노동자를 대상으로 인권적, 노동권적, 그리고 고용문제 등의 작업장 중심으로 이루어진 문제들이 급격한 사회적 문제로 부각되고 있다. 그러나 그들의 일상생활에서 중요한 영역인 여가에 관한 문제가 관심의 사각지대에 놓여 있다.

오늘날 한국사회에는 여가를 향유하는 것이 인종과 문화, 계층과 직업 등 상관없이 기본 권리로 부각되는 상황인데도 불구하고, 외국인노동자들은 각종 사회·경제적 제약으로 인하여 여가활동을 영위함에 있어 다양한 저해요인들을 경험하고 있는 실정이다. 외국인이주노동자는 한국사회의 일원으로서 여가를 향유할 권리와 더불어 건전한 여가생활을 통해 자아향상과 근로의욕 고취, 사회적 소속감 충족의 기회를 보장받아야 할 권리를 갖고 있다.

그러한 문제의식에서 출발하여 본 연구는 한국에 있는 외국인노동자 중에서 큰 비중을 차지하고 있는 베트남 이주노동자를 대상으로 그들의 여가생활 과 그의 제약요인을 다루고자 하였다. 이를 위해 그들이 선호하는 4가지 여가 활동인 사교적 활동, 스포츠, 대중매체 이용, 야외활동을 살펴봤으며 그들의 여가생활에 드러나는 특징과 여가활동에 작용한 제약요인을 분석하였다. 분석 결과는 다음과 같다.

첫째, 베트남 이주노동자의 여가활동은 그들의 사회적 위치와 밀접한 관계가 있는 것으로 보인다. 그들이 경험하고 있는 여가활동이 대체로 비용이 덜 들고 대중적 유형들에 국한되고 있다. 이는 그들이 사회적 소외계층이자 노동시장에서 주변적 조건에 처해 있어 물질적 자원의 제약을 받고 있음을 반영하고 있다.

둘째, 연결망을 비롯한 사회적 자본이 베트남 이주노동자의 여가생활에 큰 영향력을 행사한다. 대중매체 이용 활동을 제외하면 대부분 여가활동들은 연결망 위주로 이루어지고 연속된다. 이 가운데 취미와 친목·연대활동을 중심으로 결성되는 자조모임과 이주노동자 출신국공동체의 활동이 그들의 여가생활에 중요한 추진력을 제공하고 있다.

셋째, 베트남 이주노동자의 여가활동에 있어서 민족정체성이 드러나는 여가패턴을 선호하는 측면과 함께 한국생활을 하면서 한국문화가 흡수되어 문화적 혼종성이 동시에 드러나고 있다.

넷째, 인구학적 변수와 사회학적 변수들은 베트남 이주노동자의 여가참여, 여가활동 빈도, 참여 유형 등을 좌우하고 있으며, 그 변수들이 행사하는 영향력이 유형마다 상이하게 나타났다.

여가제약에 대한 조사결과, 베트남 이주노동자들이 여가활동에 있어서 가장 많이 경험한 제약 요인은 시간부족, 경제적 조건, 언어장벽과 정보접근, 여가문화차이 등을 비롯한 구조적 요인 그리고 여가에 대한 이념적 · 가치관적 요인이었다. 이에 기초하여 앞으로 그들의 여가활동을 보장하기 위해 정부의 제도적 정책적 측면, 지방자치단체의 역할, 다문화사회에 대한 의식 증진, 그리고 사회적 포용력의 네 가지 차원의 활성화가 요구된다.