카자흐 민족 지식인 집단의 사회 활동 연구 : ‘알라쉬’의 근대 이념 분석을 중심으로

다국어 초록 (Multilingual Abstract)

This dissertation examines the social activities of Kazakh national intellectuals in the early twentieth century, with particular attention to the modernity-oriented social ideology embodied in Alash thought. Rather than interpreting Alash merely as a political party, a nationalist movement, or a short-lived attempt at autonomy, this study approaches it as a broader intellectual and social project aimed at reconstructing Kazakh society under the conditions of imperial rule, social transformation, and the emergence of modern national consciousness.
The study focuses on the ways in which Kazakh national intellectuals identified the structural problems of their society and sought to respond to them through journalism, education, public discourse, social reform, the advocacy of rights, and the pursuit of national autonomy. Their activities were not limited to political organization. They included the formation of a modern public sphere, the promotion of education in the Kazakh language, the criticism of outdated social customs, the expansion of women’s and youth participation, and the articulation of collective self-governance. In this sense, the ideology of Alash should not be understood solely as a democratic doctrine in the institutional sense. Rather, it refers to a broader set of modernity-oriented ideas and practices through which the Kazakh people were encouraged to become conscious, educated, participatory, and responsible members of a modern national community.
Methodologically, this dissertation analyzes major Kazakh-language periodicals such as Aiqap, Qazaq, and Saryarqa through historical document analysis and a conceptual-historical approach. These publications reveal the gradual development of Alash thought: from social enlightenment and cultural reform to public debate, political articulation, and the demand for autonomy. The study also considers the broader intellectual background of Islamic reformism, Jadidism, Russian education, and Tatar intellectual influence, including the role of Ismail Bey Gaspirali. However, it does not reduce Kazakh national intellectuals to passive recipients of external influence. Rather, it argues that they developed their own ideological orientation by combining these influences with the concrete problems of Kazakh society, including land, language, education, social customs, and political representation.
By tracing these connections, the dissertation demonstrates that the social activities of Kazakh intellectuals, their modernity-oriented social ideology, and the formation of Kazakh national identity were not separate phenomena, but mutually connected elements of a coherent historical process. In this process, democratic elements such as public discussion, legal consciousness, education, rights, and self-governance functioned as important components of Alash thought. Yet they were part of a broader ideological project directed toward the modernization, moral renewal, and national reconstruction of Kazakh society.
This study defines Kazakhness as a complex form of national identity in which the Kazakh language, history, land, cultural memory, ethical consciousness, and collective self-awareness are combined with modern social reform, education, legal order, public responsibility, and political agency. In the Alash context, Kazakhness was not a closed ethnic concept. It was a modern identity formed through the attempt to preserve the distinctiveness of the Kazakh nation while transforming it into a conscious and responsible modern community. The Kazakh nation was imagined not only as a cultural and historical community, but also as a community capable of education, public discussion, rights consciousness, social reform, and self-government.
The significance of Alash also extends to contemporary Kazakhstan, but this relationship should not be understood as a direct or uninterrupted continuity. The ideas and activities of Alash were suppressed and transformed under the Soviet system. The political project of Alash autonomy was discontinued, and many Alash intellectuals were excluded from public discourse through repression. Nevertheless, the Soviet period cannot be regarded simply as a complete rupture between early twentieth-century Alash thought and modern Kazakhstan. While the Soviet system denied the independent political project of Alash, it also institutionalized the Kazakh nation within a territorial and administrative framework and preserved certain elements of language, education, and culture in a socialist form.
Therefore, the relationship between Alash and contemporary Kazakhstan may be understood as a refracted and transformed continuity. After independence, Kazakhstan reinterpreted Alash as an important historical source for national identity, statehood, language, education, and intellectual responsibility. The questions raised by Kazakh national intellectuals—national identity, language, education, social reform, civic responsibility, autonomy, and the relationship between nation and modern subjecthood—remain relevant in the ongoing construction of Kazakhstan’s historical memory and national discourse. Accordingly, Alash should be understood not merely as a historical episode of the early twentieth century, but as an intellectual and social legacy that continues to provide meaningful resources for interpreting Kazakhness and the modernity-oriented social ideology of Kazakhstan.

다국어 초록 (Multilingual Abstract)

Бұл диссертацияда ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлт зиялыларының қоғамдық қызметі Алаш ойында көрініс тапқан жаңғыруға бағытталған әлеуметтік идеология тұрғысынан қарастырылады. Зерттеу Алашты тек саяси партия, ұлтшыл қозғалыс немесе қысқа мерзімді автономия құру әрекеті ретінде ғана емес, империялық билік, әлеуметтік өзгеріс және жаңа ұлттық сананың қалыптасуы жағдайында қазақ қоғамын қайта құруға бағытталған кең ауқымды интеллектуалдық әрі қоғамдық жоба ретінде түсіндіреді.
Зерттеудің негізгі нысаны қазақ ұлт зиялыларының өз қоғамындағы құрылымдық мәселелерді қалай анықтағаны және оларға баспасөз, білім беру, қоғамдық пікірталас, әлеуметтік реформа, құқықтарды қорғау және ұлттық автономияға ұмтылу арқылы қалай жауап бергені болып табылады. Олардың қызметі саяси ұйымдасумен ғана шектелген жоқ. Ол қазіргі заманға сай қоғамдық кеңістік қалыптастыруды, қазақ тіліндегі білім беруді дамытуға ұмтылуды, ескі әлеуметтік әдет-ғұрыптарды сынға алуды, әйелдер мен жастардың қоғамға қатысу мүмкіндігін кеңейтуді және ұжымдық өзін-өзі басқару идеясын ұсынуды қамтыды. Осы тұрғыдан алғанда, Алаш идеологиясын тек институционалдық мағынадағы демократиялық доктрина ретінде түсіндіру жеткіліксіз. Ол қазақ халқын саналы, білімді, қоғамдық іске атыса алатын және жауапкершілігі бар қазіргі заманғы ұлттық қауымдастық мүшесі ретінде қалыптастыруға бағытталған кеңірек жаңғырушы идеялар мен тәжірибелер жүйесі ретінде қарастырылады.
Әдіснамалық тұрғыдан диссертацияда Айқап, Қазақ және Сарыарқа сияқты негізгі қазақ тіліндегі мерзімді басылымдар тарихи-құжаттық талдау және ұғымдар тарихы тұрғысынан зерттеледі. Бұл басылымдар Алаш ойының әлеуметтік ағарту мен мәдени реформадан қоғамдық пікірталасқа, саяси тұжырымдауға және автономия талабына қарай біртіндеп дамығанын көрсетеді. Сонымен қатар зерттеуде исламдық реформашылдық, жәдидшілдік, орысша білім беру және татар зиялыларының ықпалы сияқты кеңірек интеллектуалдық орта да ескеріледі. Бұл қатарда Исмаил бей Гаспралының орны да аталады. Алайда зерттеу қазақ ұлт зиялыларын сыртқы ықпалдарды енжар қабылдаушы ретінде қарастырмайды. Керісінше, олар жер, тіл, білім, әлеуметтік әдет-ғұрып және саяси өкілдік сияқты қазақ қоғамының нақты мәселелерін осы ықпалдармен ұштастыра отырып, өзіндік идеялық бағыт қалыптастырды деген тұжырым жасайды.
Осы байланыстарды талдау арқылы диссертация қазақ зиялыларының қоғамдық қызметі, олардың жаңғыруға бағытталған әлеуметтік идеологиясы және қазақ ұлттық бірегейлігінің қалыптасуы бір-бірінен бөлек құбылыстар емес, өзара тығыз байланысты тарихи үдерістің құрамдас бөліктері болғанын көрсетеді. Бұл үдерісте қоғамдық пікірталас, құқықтық сана, білім, құқықтар және өзін-өзі басқару сияқты демократиялық сипаттағы элементтер Алаш ойының маңызды құрамдастары ретінде қызмет етті. Алайда олар қазақ қоғамын жаңғыртуға, моральдық тұрғыдан жаңартуға және ұлттық тұрғыдан қайта құруға бағытталған кеңірек идеялық жобаның бір бөлігі болды.
Бұл зерттеуде қазақтық қазақ тілі, тарих, жер, мәдени жады, этикалық сана және ұжымдық өзін-өзі тану ұғымдары қазіргі әлеуметтік реформа, білім, құқықтық тәртіп, қоғамдық жауапкершілік және саяси субъектілікпен ұштасатын күрделі ұлттық бірегейлік ретінде анықталады. Алаш контексінде қазақтық тұйық этникалық ұғым болған жоқ. Ол қазақ ұлтының өзіндік ерекшелігін сақтай отырып, оны саналы әрі жауапкершілігі бар қазіргі заманғы қауымдастыққа айналдыруға бағытталған әрекет арқылы қалыптасқан заманауи бірегейлік болды. Қазақ ұлты мәдени және тарихи қауымдастық ретінде ғана емес, білім алуға, қоғамдық пікірталас жүргізуге, құқықтық сана қалыптастыруға, әлеуметтік реформа жасауға және өзін-өзі басқаруға қабілетті қауымдастық ретінде елестетілді.
Алаштың маңызы қазіргі Қазақстанға да қатысты. Алайда бұл байланысты тікелей немесе үздіксіз сабақтастық ретінде түсіндіруге болмайды. Алаш идеялары мен қызметі кеңестік жүйе жағдайында қуғын-сүргінге ұшырап, өзгеріске түсті. Алаш автономиясының саяси жобасы тоқтатылды, ал көптеген Алаш зиялылары репрессия арқылы қоғамдық дискурстан шеттетілді. Соған қарамастан, кеңестік кезеңді ХХ ғасырдың басындағы Алаш ойы мен қазіргі Қазақстан арасындағы толық үзіліс ретінде ғана қарастыруға болмайды. Кеңестік жүйе Алаштың дербес саяси жобасын жоққа шығарғанымен, қазақ ұлтын белгілі бір аумақтық және әкімшілік шеңберде институционалдандырды. Сонымен бірге тілдің, білімнің және мәдениеттің кейбір элементтері социалистік формада сақталып, басқарылды.
Сондықтан Алаш пен қазіргі Қазақстан арасындағы байланысты кеңестік тәжірибе арқылы бұрылып, өзгеріске түскен сабақтастық ретінде түсінуге болады. Тәуелсіздіктен кейін Қазақстан Алашты ұлттық бірегейлік, мемлекеттілік, тіл, білім және зиялылардың жауапкершілігі үшін маңызды тарихи дереккөз ретінде қайта түсіндірді. Қазақ ұлт зиялылары көтерген ұлттық бірегейлік, тіл, білім, әлеуметтік реформа, азаматтық жауапкершілік, автономия және ұлт пен қазіргі заманғы субъектілік арасындағы қатынас мәселелері Қазақстанның тарихи жады мен ұлттық дискурсын қалыптастыруда әлі де өзектілігін сақтап отыр. Осыған байланысты Алашты ХХ ғасырдың басындағы тарихи оқиға ретінде ғана емес, қазақтықты және Қазақстанның жаңғыруға бағытталған әлеуметтік идеологиясын түсіндіруге мүмкіндік беретін маңызды интеллектуалдық әрі қоғамдық мұра ретінде бағалауға болады.

목차 (Table of Contents)

• 제1장 서론 1
• 제1절 문제의 제기 및 연구 목적 1
• 제2절 연구의 방법과 범위 10
• 제2장 이론적 배경과 분석의 틀 21
• 제1절 역사적 문헌 분석 및 개념사 분석 21
• 1. 역사적 문헌 분석론 21
• 2. 개념사 분석론 26
• 제2절 알라쉬의 간행물과 개념사적 접근 31
• 1. 기존의 선행연구와 차별성 31
• 2. 개념사 분석과 알라쉬 간행물 36
• 제3절 알라쉬의 주요 간행물 분석 39
• 1. 간행물 <아이캅>의 특성 분석 39
• 2. 신문 <카작>의 특성 분석 44
• 3. 신문 <사르아르카>의 특성 분석 48
• 제3장 카자흐 민족 지식인 집단의 형성 배경과 사회 활동 54
• 제1절 러시아 지배 체제의 영향 54
• 1. 카자흐 초원의 전통 유목 질서와 변동의 움직임 54
• 2. 중가르의 침입과 러시아 보호령 편입 63
• 3. 러시아 지배 체제와 카자흐 사회의 구조적 변화 71
• 제2절 이슬람과 근대적 이념의 태동 78
• 1. 카자흐 초원과 이슬람 78
• 2. 이슬람의 변화 양상과 타타르 지식인의 등장 84
• 3. 새로운 교육과 계몽 지식인 집단의 형성 92
• 제3절 카자흐 민족 지식인 집단의 성장과 사회 활동 양상 100
• 1. 계몽 활동과 근대적 공론장의 형성 100
• 2. 알라쉬 운동의 본격화와 민족 자치 담론의 확산 107
• 제4장 알라쉬의 사회 활동과 근대 이념 113
• 제1절 언론 및 공론장 부문 113
• 1. 언론 활동 113
• 2. 공론장 활동 122
• 제2절 민족 자치권 및 인권 부문 127
• 1. 민족 자치권 획득 활동 127
• 2. 여성 인권 보장 활동 135
• 제3절 교육 부문 141
• 1. 근대적 교육의 확대 활동 145
• 2. 교육 제도의 개선 활동 145
• 제4절 알라쉬의 사회 활동에 대한 평가 150
• 1. 근대 이념의 사회 구현 150
• 2. 알라쉬 활동의 한계점 155
• 3. 알라쉬 활동의 담론 평가 161
• 제5장 결론 166
• 참고문헌 171
• 표 및 그림 목록 187
• 영문 및 카자흐어 초록 192